Russianartspecialist.nl

Just love Russian art, the Russian people and the Russian land

My Blog

Blog

Twee Ovchinnikovs: een triptiek en een icoon

Posted on September 5, 2021 at 3:00 AM

door Inge Wierda


In de wereld van Russische iconen is Ovchinnikov een naam van formaat. Hij behoort toe aan een bekende Moskouse juweliersfirma uit de 19e eeuw die gespecialiseerd was in goud- en zilverwerk met emaille designs. De kunstobjecten van de Ovchinnikov Firma waren geliefd bij Russische en Europese vorstenhoven, de adel en de geestelijkheid. Maar ook vandaag de dag zijn werken van Ovchinnikov nog steeds gewilde verzamelobjecten. Ze vliegen voor hoge prijzen als zoete broodjes over de toonbank bij grote veilinghuizen als Christie’s en Sotheby’s. Een Ovchinnikov staat immers garant voor kwaliteit en uitzonderlijk vakmanschap. We hebben het over objecten als serviesgoed, schalen en bekers, paaseieren, opbergdoosjes en… iconen.

 

Het levensverhaal van de bedrijfsleider van de befaamde Ovchinnikov Firma, Pavel Ovchinnikov (1830-188 is bijzonder. Hij groeide op in een gezin van lijfeigenen en behoorde toe aan Prins Dimitri Volkonsky en zijn vrouw, de kunstminnende Ekaterina Melgunova (1815-1854), die een landgoed in Sukanova bezaten. Het tekentalent van hun jonge lijfeigene Pavel viel op. Toen hij 12 jaar was – 19 jaar voor de afschaffing van de lijfeigenschap in 1861 – , ontboden de Volkonskys Pavel en stuurden hem voor een opleiding tot zilversmid naar Moskou. Het bleek een schot in de roos. De talentvolle student ontpopte zich tot een groot vakman en werd ontheven uit de lijfeigenschap. In 1851 betrok hij een eigen atelier en twee jaar later, in 1853, startte hij zijn eigen edelsmederij in Moskou. Hij was nu een vrij man, stichtte een gezin en kon nu zelf werknemers in dienst nemen. Uiteindelijk werd Pavel Ovchinnikov hofleverancier van de tsaar en uitgeroepen tot ereburger van Moskou. Zijn werk werd bovendien bewonderd en onderscheiden buiten de landsgrenzen, bijvoorbeeld op de Wereldtentoonstellingen in Parijs (1867) en Wenen (1973). Na zijn dood in 1888 ging de Ovchinnikov Firma over in de handen van Pavels zonen, maar in 1917 deelde de firma het lot van alle grote juwelierswinkels, verbonden aan het hof, en werd gedwongen te sluiten. De bolsjewieken smolten de zilveren kunstobjecten, waaronder processie-iconen, om teneinde er wapens mee te kopen, terwijl Stalin prachtige rijksjuwelen rücksichtsloos verkocht om zijn grootschalige projecten te financieren.

 


1. Triptiek, Firma Ovchinnikov, zilver, verguldsel, emaille, iconen, 39.6 x 22.8 cm, Staats Historisch Museum, Moskou.

 

Een Ovchinnikov-triptiek

Tijdens de tentoonstelling Splendeurs de Russie. Mille ans d’orfèvrerie in 1993 in het Musée du Petit Palais in Parijs, werd ik getroffen door het werk van Ovchinnikov. Met name een privé-altaarstuk van zijn hand is me bijgebleven, een triptiek met iconen tegen een achtergrond van filigrain met gouddraad en een decoratieve lijst met florale en geometrische motieven in emaille (afb. 1).

 

De triptiek is opgebouwd uit drie zilveren platen, die verbonden zijn door middel van scharnieren. Hoewel wat groot, 39,6 cm hoog x 22,8 cm breed, zou het triptiek als een voorname reisicoon gefungeerd kunnen hebben. Het middenpaneel heeft de vorm van een rechthoek met een кокошник – bekroning, een vijflobbige bloemvormige bekroning. De vleugels nemen in gesloten vorm de vorm van het middenpaneel aan (afb. 2). In dit raamwerk met opstaande rand zijn drie rijk bewerkte en uit zilver gedreven platen bevestigd met iconen, die omlijst worden door een polychrome decoratie in de email cloisonné techniek.

 

2. Idem 1. (gesloten vorm)

 

Zowel in geopende als in gesloten toestand is de perfecte symmetrische compositie opvallend. De in elkaars spiegelbeeld, geëmailleerde achterkant van de zijvleugels, met twee halve in elkaar grijpende cirkels en klaverbladkruisen, lineaire, plantaardige en uivormige motieven vormen een prachtig geheel en getuigen van een sterk staaltje kunstenaarschap. Centraal bovenop is een Russisch kruis geplaatst.

 

Op het middenpaneel is in de rechthoek de Transfiguratie op de Berg Tabor te zien, en daarboven in de bekroning God de Vader en een duif (een bekend symbool). In de zijpanelen zijn de apostelen Petrus en Paulus opgenomen, die het christendom wijd verspreidden, en grootvorst Vladimir, die het christendom in 988 in Rusland introduceerde. Ze zijn geplaatst tegen een gouden achtergrond bedekt met een fijnmazig net in filigrain. Dit is een oude uit het oosten afkomstige techniek van versiering met fraai gebogen, en op de oppervlakte gesoldeerde gouddraden.

 

Een inscriptie op de achterzijde van het triptiek onthult voor wie dit werk vervaardigd was: „Aan Vladimir Vassilievitsj Pijenski (1844-1905) van een deel van zijn kameraden van het regiment Preobrazjenski 1862-88.“ Het triptiek werd dus als geschenk aangeboden aan commandant Pijenski door zijn wapenbroeders van het regiment Preobrazjenski, mogelijk bij zijn afscheid in 1889. Wellicht had hij met hen gestreden in de Turks-Russische oorlog. Opmerkelijk genoeg wordt echter een andere militaire overwinning van voor zijn tijd herdacht. Op de voorkant van het triptiek is opzichtig in een inscriptie rondom de Transfiguratie te lezen: „Voor de heldendaden verricht tijdens de slag bij Kulm (Bohemen) op 17 augustus 1813“ [NB volgens de juliaanse kalender vond de slag bij Kulm plaats op 18 augustus, dus een dag later]. De overwinning op Napoleon stond in het nationaal bewustzijn van Rusland gegrift en sprak wellicht ook tot de verbeelding van deze commandant. Zo werd een militair-historische gebeurtenis met een religieuze voorstelling verweven door Ovchinnikov en zonen, welicht in opdracht. Wat mij betreft ontsiert de tekst rondom de Transfiguratie de schoonheid van dit triptiek. Die hoort daar niet echt. Je zou de titel van het type icoon daar verwachten. Maar in de 19e eeuw, nadat tsaar Nicolaas I de identiteit van Rusland articuleerde in de leus “orthodoxie, autocratie en nationalisme”, werd deze mix als okay ervaren. Of de eigenaar het ooit als reisicoon gebruikt heeft, mogelijk meenam op militaire missies, is onbekend. Het triptiek bevindt zich vandaag in het Staats Historisch Museum in Moskou.


3. Maria Magdalena-icoon, ca 1890, Firma Ovchinnikov, 27 x 22.3 cm, p.c.

  

Een Ovchinnikov-icoon

Hoe anders is het palet van een latere Ovchinnikov (afb.3), met een hemelsblauwe filigrain achtergrond, een verguld zilveren oklad en fraai geëmailleerde lijst met florale en gestileerde motieven, die ik onlangs tegenkwam. Volgens Veilinghuis Christie’s zou het om een Maria Magdalena-icoon gaan, die in ca. 1890 voorzien is van een bekleding door de Ovchinnikov Firma. De originele keizerlijke Ovchinnikov-stempel staat er inderdaad op, alsook de initialen AO, die richting Alexander Ovchinnikov wijzen, één van de vier zonen-opvolgers van Pavel Ovchinnikov. Wellicht werkte zoonlief in een iets andere stijl en palet dan zijn vader.

Maar is dit wel een Maria Magdalena-icoon, kan je je afvragen? Het kruikje en het apostelkruis ontbreken in haar handen en narcissen tref je er normaliter niet aan. Het is gebruik onder iconenschilders een inscriptie met de naam van de afgebeelde aan te brengen. Hier ontbreekt deze echter, en biedt dus geen zekerheid. In de veilingannoncetekst wordt verwezen naar de verdrietige expressie op het gezicht en de rouwende positie van de Magdaleense onder het kruis. Je zou er echter ook de nederige en ingekeerde houding van Maria, de moeder van Jezus, in kunnen lezen, als overwoog ze Jezus’ woorden in haar hart. Een soortgelijke houding tref je in de verte ook bij een Deësis-Maria aan. Maar de drie sterren (van Maria) op het gewaad missen, en dus kunnen we er ook niet automatisch van uitgaan dat het om een icoon van de Moeder Gods gaat.

Wellicht zijn de ongebruikelijke twee narcissen in de Maria Magdalena-icoon een verzinsel van de zilversmid en bieden uitgerekend zij de sleutel. Ze verwijzen naar een leven voor de ontmoeting met Jezus (‘zondig’, en na de ontmoeting (heilige). Tenslotte was het evident voor Alexander Ovchinnikov dat Maria Magdalena een transformatie heeft ondergaan en behoorde tot Jezus’ trouwe volgelingen.

Uit bovenstaande blijkt, dat gebrekkige kennis en toepassing van regels binnen de iconografische traditie (het correcte gebruik van opschriften en attributen van heiligen) niet altijd problematisch hoeft te zijn. Het leidt, enerzijds, tot verrassende interventies in de canon, daagt de toeschouwer uit tot reflectie en onderzoek, en het inzicht dat een ander soort ‘kennis’ een belangrijke rol gespeeld heeft bij de totstandkoming van de icoon. De Magdaleense Maria is intuïtief afgebeeld in de juiste houding van de “begenadigde”, degene “wier hart (… gericht is op het Koninkrijk der Hemelen” (citaat van Jezus, Pistis Sofia, 17). Anderzijds, wordt het ruimschoots gecompenseerd door het grote vakmanschap van de Ovchinnikovs.

 

 

Categories: Russian Icons


Comments are disabled.